Coltrane là ai?

Coltrane có lẽ nhạc công chơi saxo tenor nổi tiếng nhất thế giới. Nhưng nổi tiếng hơn cả, ông vừa là một lãnh đạo ban nhạc và soạn cả nhạc. Thoạt đầu những tưởng ông chỉ chơi Hard Bop, thế nhưng sau đó ông lại là người tiên phong trong thể loại Free Jazz và Modal Jazz.

















Thời trai trẻ của Coltrane

John William Coltrane sinh ngày 23/09/1926 tại Hamlet, North Carolina. Ai có thể biết được sự nổi tiếng đang chờ đợi cậu bé này về sau, nhưng với cha mẹ ông, John Robert và Alice Blair Coltrane, không bao giờ nghĩ nổi đến chuyện đó. Dĩ nhiên, là chẳng có gì ngạc nhiên khi ông lựa chọn âm nhạc để tiến thân, bởi vì thân mẫu của ông đã từng học nhạc rồi dạy nhạc ở Livingston College, rồi cũng hát và chơi piano trong ban nhạc ca đoàn của thân phụ bà trong nhà thờ. Thân phụ của Coltrane là một nhạc công chơi violin. Khi mới lên ba, hai cha con chuyển đến ở với ông nội trong một đại gia đình thuộc loại “tam đại đồng đường”. Mục sư
Walter và bà Mrs. Blair, cô của ông, Betty, và người em họ Mary, gia đình tôn giáo này có ảnh hưởng đến sự nghiệp âm nhạc của ông đáng kể. Đối với ông, âm nhạc là một phần của tôn giáo.

Dấn thân

Vào năm 1939 cha của John qua đời. Chẳng bao lâu sau, ông nội và chú của ông cũng nối gót theo. Ông cùng với mẹ coi như phải bắt buộc bươn chải để kiếm sống. Trong khi mẹ ông còn đang làm việc ở Atlantic City, New Jersey, John gia nhập ban nhạc Cộng đồng của Reverend Steel. Ở đó ông được giao một chân chơi clarinet. Vì sinh kế, mẹ ông lại di chuyển chỗ ở lần nữa, lần này đến Philadelphia. Trong thời gian đó, ông vào chơi cho ban nhạc của trường học và nhà thờ và bắt đầu chơi kèn (horn) alto Eb nhưng sau đó lại chuyển sang clarinet và rồi alto saxophone.

Ảnh hưởng

Trong những năm đầu chơi nhạc, Coltrane đã có một vài thần tượng riêng. Tay chơi tenor Lester Young, chơi với Count Basie, là một trong số đó. Nhưng thần tượng chính có lẽ là Johnny Hodges, chơi alto cùng với Duke Ellington. Tuy nhiên, Coleman Hawkins mới là người có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến phong cách chơi của John.

Học vấn

Vào những năm 42, John học ở Trung học William Pen. Trong thời gian ở trường, một ban nhạc thành lập và John chơi clarinet cho đến khi ông chuyển sang chơi sax alto. Sau khi tốt nghiệp trung học, ông vào trường Nhạc Ornstein và tiếp tục học saxophone alto. Trọng khi đó Charlie Parker, một tay saxo alto đã nối tiếng, lại chơi saxo tenor trong ban nhạc Earl Hine. Thật là một sự mỉa mai.

Trình diễn chuyên nghiệp và phục vụ Quân đội

Coltrane lần đầu tiên công diễn Jazz chuyên nghiệp vào năm 1945, ông chơi alto trong ban nhạc Jimmy Johnson Big Band. Năm sau đó, trong thời kỳ đệ nhị Thế chiến, ông được điều động vào Lực lượng Hải quân Hoa kỳ. Khi đóng quân ở Hawaii, ông chơi clarinet trong ban nhạc Hải quân gọi là Melody Masters. Vào năm 1946 ông trở lại Philly để sống với mẹ và người em họ của mình. Sau đó ông cũng chơi alto trong ban nhạc Joe Web.

Chơi cùng với những nhạc công vĩ đại

Năm 1947, sau khi chơi alto trong ban nhạc King Kolax, ông gia nhập nhóm Eddie "Cleanhead" Vinson và chuyến sang chơi tenor. Trong khi tham gia chuyến công diễn cùng với nhóm xuyên Cali, ông bị “kẹt” luôn trong buổi công diễn của Charlie "Bird" Parker. Vào năm 1948 lần nữa, ông nối duyên lại với alto và chơi cho ban nhạc Jimmy Heath. Cũng trong thời gian này ông sa vào nghiện ngập. Vào năm 1949 ông cùng với Jimmy tham gia ban nhạc Dizzy Gillespie. Vừa chơi alto, ông vừa tập luyện tenor. Đến tháng 5/1950 Dizzy chia ban nhạc lớn ra thành những nhóm nhỏ, Coltrane vẫn tiếp tục chơi cho Dizzy, và lúc này ông chơi kiêm luôn cả alto và tenor. Một năm sau, Coltrane rời nhóm và quay lại Philadelphia, chơi cho một vài ban nhạc khác và có cả chơi alto cho nhóm của Earl Bostic. Công diễn cùng với Earl ở California, ông gặp gỡ Eric Dolphy. Rồi quay lại nhà hát Audubon Ballroom ở New York City, Coltrane chơi cùng với Miles Davis và Sonny Rollins. Vào năm 1953, ông gia nhập ban nhạc Johnny Hodges. Sau đó ông rời/hay bị sa thải vì nghiện ngập ma tuý và rượu là vấn đề nghiêm trọng nhất. Trong khi chơ cho Big Maybelle, ca sĩ R&B ở Cleveland, bà ấy bảo ông là nhạc công ruột của bà.

Tình và Ma tuý

Năm 1954 ông quen biết Juanita Grubbs (tên Hồi của bà là Naime). Ông cưới Juanita vào ngày 3/10/1955. Sau đó ông cùng với vợ mới và con gái riêng của vợ Antonia chuyển đến New York. Trong thời gian này, vừa chơi thể loại Hard Bop, Coltrane cũng gia nhập vào nhóm của Miles Davis và chơi cho đến 1957. Kỳ thực thì Davis có lẽ muốn có Sonny Rollins hơn là Coltrane. Vì dính dáng ma tuý, ông đã dự định thay thế, nhưng mãi cho đến 1957 Miles mới sử dụng Sonny, nên ông quay lại Philadelphia. Ông bắt đầu bỏ rượu và ma tuý. Ông tự giam hãm mình trong phòng chỉ có nước lã và thuốc lá, và thực hiện biện pháp đoạn tuyệt đột ngột với ma tuý ("cold turkey"). Trong một vài dòng ghi chép ở trong cuốn A Love Supreme của mình ông có mô tả thời kỳ này như là một thời kỳ thức tỉnh linh hồn ("spiritual awakening").

“Bè âm” ("sheets of sound")

Vào tháng Bảy, ông và Thelonious Monk cùng chơi với ban nhạc Five Spot lịch sử ở New York. Uy tín của ông tăng rất nhanh. Trong thời gian này, ông phát triển một phong cách chơi nổi tiếng của mình đó là phong cách chơi “những bè âm” ("sheets of sound", tức là chạy nốt hàng loạt từ âm vực thấp nhất đến âm vực cao nhất với một tốc độ rất nhanh). Ông chơi được một số bè âm như thế, nhưng chỉ cần một cũng đủ! Coltrane cho rằng chính Monk đã dạy ông chơi bè âm trên sax bằng cách sử dụng các ngón giả và điều chỉnh môi. Lúc này tiếng tăm ông lên được coi ngang hàng với Sonny Rollin, ông được Prestige Records ký hợp đồng sản xuất băng đĩa. Khi Sonny rời Miles Davis, Coltrane được mời đón trở lại ban nhạc. Ông chú tâm hơn vào vào việc sử dụng các thang âm và mode để thay thế độ trải âm vực của bè âm chuẩn. Những năm sau đó, công ty sản xuất nhạc Atlantic Records ký hợp đồng với ông.

Cội nguồn của Free Jazz
Vào năm 1959 ông thu Giant Steps. Đây là đĩa thu thực sự quan trong đầu tiên của ông. Lần đầu tiên, ông cho thấy khả năng điều khiển nhạc của mình. Trong khi đa số các album của ông hiện hành đều là thể loại Hard Bop, ông cũng bắt đầu khai phá các mode mới. Ông cũng bắt đầu chơi đa tông, chơi một giai điệu mà chỉ dùng có một thế bấm để chuyển chuỗi âm từ bậc này sang bậc khác. Và chẳng bao lâu sau đó, ông trở thành nhà tiên phong trong phong trào nhạc phong cách Free Jazz.

Lên đỉnh vinh quang

Năm 1960 ông gặp gỡ Alice Mcleod trong một bữa tiệc ở Detroit. Cũng trong năm đó ông thắng liền hai giải trên tạp chí Down Beat về saxo tenor và cũng được bầu luôn là tay chơi sax thể loại khác có hạng (soprano sax). Thêm vào đó, năm mà ông thành lập ban nhạc bộ tứ (quartet), Coltrane chơi tenor, McCoy Tyner chơi piano, Elvis Jones chơi trống và Jimmy Garrison thủ bass. Trong thời gian này, ông trở thành nhà soạn nhạc. Rồi ông cũng truyền sức sống trở lại cho soprano sax trở nên quyến rũ như trước nhờ vào những biến tấu lạ trình diễn theo phong cách Jazz. Vào tháng 3 1961 đánh dấu buổi diễn cuối cùng của ông với Miles Davis. Tháng tư, ông ký hợp đồng với hãng sản xuất nhạc Impulse Records.

Kết thúc?

Vào tháng năm 1967, John đi thăm mẹ, trong lúc đó ông bị lên cơn đau bụng dữ dội. Khi trở về New York ông có đi làm sinh thiết. Bác sĩ yêu cầu nằm viện, nhưng ông từ chối và tự ý xuất viện. Sáng 16/7 ông được chuyển gấp đến bệnh viện Huntington, và ngày hôm sau 17/7/1967 ông trút hơi thở cuối cùng. Thi hài ông được an tang ở Farmingdale, New York.

Tiếng thơm lưu danh

Ra đi với một hành trang chỉ có 40 tuổi đời để lại dương trần, tuy nhiên Coltrane đã để lại sau ông là một huyền thoại vĩ đại. Không chỉ là vì đến 37 album nhạc gắn liền với tên tuổi ông mà ông đã để lại cho đời những ý tưởng canh tân trong âm nhạc và ông thực sự là người đã đưa Jazz lên một trang sử mới mãi mãi. Ông là nhạc công tiên phong trong các thể loại Hard Bop, Free Jazz, và Modal Jazz. Chính là nhờ vào một tầng lớp đông đảo những người hâm mộ, họ đã giữ cho các tác phẩm của ông sống mãi.
Các tác phẩm để đời của John Coltrane

Tác phẩm vĩ đại nhất của ông có lẽ là A Love Supreme. Các tác phẩm nổi tiếng khác bao gồm My Favorite Things và Giant Steps. Crescent cũng là một dấu ấn không thể phai mờ. Dĩ nhiên tất cả các tác phẩm còn lại của ông đều có giá trị để nghe.

Những nhận xét nổi tiếng

"Thương hiệu Coltrane là âm thanh độc nhất vô nhị của ông, khi cất lên là đạt ở mức độ hoàn hảo đến đơn giản, ngay cả những khúc nhạc trừu tượng nhất, nhưng chứa đầy nỗi đam mê và sức sống " -- Nat Hentoff
“Nếu trên đời có một người hoàn hảo, tôi nghĩ đó chính là John Coltrane. Và tôi nghĩ với độ hoàn hảo đó nó phải đến từ một siêu lực nào đó lớn hơn cả mọi lực trên trái đất này”. -- Elvin Jones

Hệ quả của ma tuý và rượu đã cướp đi hai con người đem theo luôn cả hai tài năng của âm nhạc thế giới. Tuy nhiên, quãng đời ngắn ngủi của họ để lại cũng xứng đáng để người đời nghiêng mình kính phục. Hai tài năng bậc nhất trong số 100 nhạc công sax của mọi thời đại: Charlie “Bird” Parker và John William Contrane.

Michael Hùng
Văn phòng số 54 Canley Vale Rd, Canley Vale, 2166
Tel: 9724 3500

ĐÃ PHÁT HÀNH: Michael Hùng DVD Vol.5 Độc tấu Saxophone “BƯỚC CHÂN PHIÊU LÃNG”

Đón đọc kỳ tới: “Kỹ thuật Hình tượng hoá trong Thanh nhạc”