Thực ra thổi kèn chẳng qua là hát không lời. Nếu bạn thực sự chưa biết điều này thì có thể bạn sẽ vấp phải khó khăn ngay từ đầu khi bạn làm quen với cây kèn hay bất kỳ một nhạc khí nào. Một người nhạc công saxo phải là một người nắm vững không chỉ nhạc lý, kỹ thuật của saxo mà còn phải nắm vững các kỹ thuật cao của xướng âm trong thanh nhạc. Bạn có thể không là một ca sĩ hát opera hay hát nhạc cổ điển, nhưng nếu nắm được kỹ thuật này thì chất lượng giọng ca hoặc tiếng kèn của bạn sẽ được cải thiện một cách ngoạn mục.

Và vì thế giữa một nhạc công chơi khi cụ với ca sĩ có duyên nợ với nhau. Để đạt được những giọng cao, vượt ngoài cung bậc của một con người bình thường, một người ca sĩ đẳng cấp phải thể hiện được, cần phải có một kỹ thuật. Đó là kỹ thuật Hình tượng hoá. Kỹ thuật này có lẽ không mới đối với giới thanh nhạc quốc tế, có lẽ cũng không mới đối với người được đào tạo bài bản nhưng không có nhiều người hiểu được cơ chế hoạt động và tại sao nó lại như vây.

Cho nên, ngoài giới khí cụ ra, tôi nghĩ bài này cũng rất có ích cho các bạn bên thanh nhạc, những ai muốn dấn thân vào con đường ca hát chuyên nghiệp.

Hình tượng hoá là gì?

Tôi đã có dịp đề cập đến với bạn về kỹ thuật để đạt được giọng bội, kỹ thuật để vượt thoát được giới hạn của các âm vực bình thường, một kỹ thuật khác không kém phần quan trọng trong saxophone đó là thực hành hình tượng hoá, mà tôi tạm dịch từ cụm từ organic imagery.
Richard Miller giải thích về kỹ thuật hát như sau: “…bạn không thể dùng ý thức để kiểm soát được tất cả các cơ quanh khoang miệng, nhưng nếu ý thức được một số khả năng phối hợp các mối liên hệ, để có thể kiểm soát được cơ là một chuyện khả thi.”

Các phối hợp này có thể đạt được thông qua cách tưởng tượng một số hình ảnh nhất định trong đầu. Leyerle gọi quá trình sử dụng phương tiện lấy hình ảnh trong trí tưởng tượng để điều khiển được chuyển động của khoang miệng là kỹ thuật hình tượng hoá.

Hình tượng hoá, như tôi đề cập thực ra là một kỹ thuật của xướng âm, tuy nhiên kỹ năng này hoàn toàn phù hợp với saxophone cũng như các loại khí cụ khác.

Kỹ thuật hình tượng hoá cũng có thể áp dụng vào các dạng hành động khác của cơ thêt như là thở và dáng điệu, tư thế.

Mối tương quan giữa một việc nghĩ về một hình ảnh nhất định và một hiệu ứng do hình ảnh đó tạo ra rất khác nhau giữa từng người. Do vậy, cách hình tượng hoá này có thể thích hợp với người này, nhưng không nhất thiết là có thể áp dụng được cho người khác. Điều này bạn sẽ thấy rõ là bạn không thể nào dạy một người khác làm thế nào cử động môi cho đúng và phối hợp miệng-má trong thổi sáo, mà chính người đó phải tự tìm cho mình một tư thế đúng nhất phù hợp cho họ.Cũng có một số hình ảnh nhất định có tác dụng rất hữu hiệu để có thể thiết lập được một sự phối hợp đúng ngay, một khi sự phối hợp này đã thiết lập được rồi thì nó sẽ có tác động tạo ra được một giọng đặc biệt nào đó, khi đó việc hình tượng hoá là không còn cần thiết nữa.Nói cách khác, kỹ thuật hình tượng hoá nó chỉ như là cái que diêm mồi lửa ban đầu. Một khi lửa đã cháy tốt rồi, chúng ta không còn cần sử dụng que diêm làm gì nữa.

Trong phần này, tôi chỉ ghi chép lại những gì tôi đã học được từ bài học căn bản của thầy để cho bạn nắm được lý thuyết của kỹ thuật này. Sau đó tự bạn phải khám phá cơ thể bạn và trong trí bạn có thể sử dụng hình tượng nào mà có khả năng tạo được một mối liên kết mà phối hợp để thổi ra được một giọng ngoài các âm vực bình thường.

Chuyển tâm giọng (tone centre)

Một ví dụ kinh điển nhất về kỹ thuật hình tượng hoá ở trong hát đó là chuyển tâm rung của giọng.

Chúng ta đã áp dụng kỹ thuật hình tượng hoá trong chuyển tâm giọng trong bài tập xướng âm các nốt thấp của saxophone rồi. Kỹ thuật này có thể mở rộng ra, lên các nốt cao nhất.

Nhiều ca sĩ tưởng tượng tâm giọng cho các nốt cao chạy xuống qua vòm họng, ra phía sau mắt, rồi hướng tới, hướng lên và ra ngoài qua trước trán.Một số khác thì tưởng tượng tâm giọng đi xuyên qua phía sau đầu rồi vòng lên theo vòm sọ, rồi ra phía trước, mới ngược lên.Một nhóm khác nữa thì sử dụng cả hai kỹ thuật trên cùng một lúc.Nhưng cần phải cẩn thận với những hình ảnh này, nếu tưởng tượng nốt hướng lên cao quá, nó sẽ có hiệu ứng sinh học làm nâng thanh quản của bạn lên và khoá luôn Âm vực Ngực của bạn lại.Để tránh hiệu ứng này, phải làm động tác ngáp.

Đối với những giọng cao hơn, tôi được dạy là phải tưởng tượng nâng lên cùng với phần nửa trên của đầu, lên cao hơn tâm giọng, rồi mới thổi xuống nốt đó. Có nghĩa là, mình phải tưởng tượng cái nốt mình định thổi cao hơn, nhưng khi thổi thì phải hạ thấp nốt thật xuống (như hình dưới đây)

Sai	Đúng
Đối với những giọng cao hơn, tôi được dạy là phải tưởng tượng nâng lên cùng với phần nửa trên của đầu, lên trên tâm giọng, rồi mới thổi xuống nốt đó. Có nghĩa là, mình phải tưởng tượng cái nốt mình định thổi cao hơn, nhưng khi thổi thì phải hạ thấp nốt thật xuống.

Làm như vậy bạn sẽ đạt được hai cử động trong khoang miệng hết sức quan trọng, đó là:
- Hình ảnh hạ đầu xuống của tôi sẽ có tác động kích thích nâng vòm họng sau (phần vòm mềm) của tôi lên.
- Hình ảnh thổi xuống của tôi sẽ giúp làm hạ thanh quản xuống (như là động tác ngáp).

Hình dạng khoang miệng

Có nhiều cách Hình tượng hoá khác nhau để giúp bạn giữ được phần trên của khoang miệng được mở rộng.Một là hãy tưởng tượng một đường nằm ngang hay là một sợi dây căng ngang qua họng của mình, rất sát với thành sau của thanh quản.Bây giờ bạn hãy tưởng tượng đường rung của giọng sẽ đi lên từ phần dưới của thanh quản, đi ra sau đường nằm ngang tưởng tượng đó, rồi được phóng mạnh về phía trước, thoát ra ngoài miệng.Việc tưởng tượng này sẽ giúp xô thành thanh quản ra phía sau tối đa, làm cho khoang họng miệng rộng hơn.

Một dạng biến thể khá phức tạp hơn là phải tưởng tượng có một hình tam giác nằm trong cổ họng của mình.Tưởng tượng ba đỉnh của hình tam giác đó rất gần nhau nhưng không được đụng vào:- Vòm sau họng (vòm mềm)- Thành sau họng- Và đáy của thanh quản (xem tam giác màu xanh ở bên)Nào, bây giờ bạn hãy tưởng tượng con đường của giọng khi phát ra từ đáy thanh quản sẽ đi lên và vòng ra sau các đỉnh của tam giác này, rồi cũng tương tự như thế, nó phóng ra phía trước rồi thoát ra miệng.

Nói tóm lại, khi bạn hát như bình thường, cổ họng của chúng ta không được mở rộng mà thậm chí còn đóng lại hoặc thu hẹp đối với những giọng hoặc nốt cao. Nếu chúng ta không có kỹ thuật, thì chuyện thất bại là cầm chắc.
Khoa học đã chứng minh được một mối liên hệ giữa vỏ não và việc điều khiển các cơ ở vùng họng-miệng vốn không chịu sự điều khiển của vỏ não, để làm cho chúng chuyển động theo ý muốn.

Ví dụ cụ thể nhất là phản xạ có điều kiện của Paplov mà chúng ta học ở trong sinh học đó. Làm thí nghiệm, khi ta cho con chó ăn thì ta bật đèn. Dĩ nhiên động tác bật đèn đó vốn nó không có liên hệ gì đến vỏ não của con chó, nhưng động tác chúng ta cho ăn, con chó sẽ tiết nước bọt. Lập lại quy trình này nhiều lần, sau đó chúng ta chỉ cần bật đèn mà không cho con chó ăn, nó vẫn tiết nước bọt. Giải thích hiện tượng này là trong vỏ não con chó đã có sự tưởng tượng và từ sự tưởng tượng đó, nó đã hình thành một đường liên hệ vô hình đến trung tâm tiết nước bọt. Do đó, khi nhìn thấy ánh sáng, là nó sẽ tiết nước bọt.

Hình tượng hoá trong kỹ thuật thanh nhạc cũng tương tự như vậy. Chúng ta phải hình tượng rằng trong cổ họng chúng ta bị chẹn bởi một vật gì đó, nên khi hát chúng ta phải đưa hơi lách qua khỏi chướng ngại đó để ra. Khi quen rồi, chúng ta xướng âm lên, cổ họng sẽ mở rộng ra theo phản xạ này. Nếu luyện được kỹ thuật này, bạn sẽ thấy chất giọng của bạn không thua kém gì một ca sĩ chuyên nghiệp được đào tạo bài bản.

Michael Hùng
Văn phòng Thuế vụ
54 Canley Vale Road, Canley Vale 2166
Tel: 9724 3500
ĐÃ PHÁT HÀNH: Michael Hùng DVD Vol.5 Độc tấu Saxophone “BƯỚC CHÂN PHIÊU LÃNG”

C